Bardakta kalan beyaz iz. Sertleşen havlular. Isınma süresi uzayan çamaşır makinesi. Bu üç şikâyetin ortak nedeni çoğu zaman aynıdır: suyunuzun sertliği.
Su sertliği, sudaki kalsiyum ve magnezyum miktarının ölçüsüdür ve Türkiye'de genellikle Fransız sertlik derecesi (°fH) ile ifade edilir. Değer il, ilçe ve mevsime göre değişir, çünkü suyun geldiği kaynak değişir. Kendi şehrinizin gerçek değerini öğrenmenin tek güvenilir yolu, bağlı olduğunuz su idaresinin yayımladığı analiz raporudur.
Bu yazıda sertliğin nasıl ölçüldüğünü, sınıflandırma bantlarını, internetteki "il il sertlik tabloları"na neden temkinli yaklaşmanız gerektiğini ve kendi değerinizi üç farklı yolla nasıl bulacağınızı bulacaksınız.
Su sertliği nedir, neyi ölçer?
Su sertliği, suda çözünmüş halde bulunan kalsiyum (Ca²⁺) ve magnezyum (Mg²⁺) iyonlarının toplam miktarıdır. Bu iyonlar suya, geçtiği kayaç ve toprak katmanlarından karışır. Kireçtaşı ve dolomit gibi karbonatlı yapıların yoğun olduğu bölgelerde su daha sert olur.
Sertliğin günlük hayatta iki görünür sonucu vardır. Birincisi, su ısındığında kalsiyum karbonat çözünürlüğünü kaybeder ve yüzeylerde kabuk halinde çöker. Çamaşır makinesinin rezistansında, kombide, termosifonda ve duş başlığında gördüğünüz beyaz katman budur.
İkincisi, sertlik sabunun köpürmesini engeller. Kalsiyum ve magnezyum, sabun molekülleriyle birleşip çözünmeyen bir tortu oluşturur. Aynı temizlik için daha fazla deterjan kullanmanızın nedeni budur.
Sertlik bir kirlilik göstergesi değildir. Türkiye'de İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik ve TS 266 standardı, sertlik için bir üst limit tanımlamaz. Yani sert su, mevzuata göre içilebilir sudur. Sertliğin asıl muhatabı sağlığınız değil, tesisatınız ve beyaz eşyalarınızdır.
Birimler ve dönüşüm: °fH, °dH, ppm
Sertlik farklı ülkelerde farklı birimlerle ifade edilir ve raporlarda üçüne de rastlayabilirsiniz. Aralarındaki dönüşüm sabittir.
Aşağıdaki katsayılar Erciyes Üniversitesi Gıda Mühendisliği bölümünün "Sularda Sertlik Tayini" ders notundan alınmıştır.
| Birim | Kısaltma | Karşılığı |
|---|---|---|
| Fransız sertlik derecesi | °fH (FSD) | 1 °fH = 10 mg/L CaCO₃ |
| Alman sertlik derecesi | °dH (ASD) | 1 °dH = 1,78 °fH = 17,85 mg/L CaCO₃ |
| Milyonda parça | ppm (mg/L CaCO₃) | 10 ppm = 1 °fH |
Pratik kısayol: mg/L cinsinden bir değer gördüğünüzde 10'a bölün, Fransız sertlik derecesini bulursunuz. 250 mg/L CaCO₃ demek, 25 °fH demektir.
Türkiye'deki su idareleri raporlarında çoğunlukla Fransız sertlik derecesini veya mg/L CaCO₃ değerini kullanır. Cihaz kullanım kılavuzları ise sık sık Alman sertlik derecesiyle konuşur, çünkü çoğu beyaz eşya Avrupa pazarına göre ayarlanmıştır. Bulaşık makinenizin su sertliği ayarını yaparken hangi birimde çalıştığını kontrol edin.
Suyunuz hangi bantta? Sertlik sınıflandırması
Aynı ders notunda verilen sınıflandırma altı bant içerir. Aşağıdaki tabloda Alman sertlik derecesi cinsinden verilen orijinal bantları, yukarıdaki katsayıyla Fransız sertlik derecesine çevirdik.
| Sınıf | °dH | Yaklaşık °fH | Yaklaşık mg/L CaCO₃ |
|---|---|---|---|
| Çok yumuşak | 0 - 4 | 0 - 7 | 0 - 70 |
| Yumuşak | 4 - 8 | 7 - 14 | 70 - 140 |
| Orta sert | 8 - 12 | 14 - 21 | 140 - 210 |
| Oldukça sert | 12 - 18 | 21 - 32 | 210 - 320 |
| Sert | 18 - 30 | 32 - 53 | 320 - 530 |
| Çok sert | 30 üzeri | 53 üzeri | 530 üzeri |
Farklı kaynaklarda biraz farklı bantlara rastlayabilirsiniz, çünkü sınıflandırma uluslararası olarak tek bir standarda bağlı değildir. Önemli olan, kendi değerinizin hangi büyüklük mertebesinde olduğunu bilmektir. 12 °fH ile 40 °fH arasındaki fark, günlük hayatta net şekilde hissedilir.
İnternetteki il il sertlik tablolarına neden güvenmemelisiniz?
Bu konuyu araştırdığınızda karşınıza 81 ilin tamamı için değer veren tablolar çıkacak. Bu yazıyı hazırlarken en üst sıradaki birkaç tanesini inceledik ve ortak bir sorun gördük: hiçbiri değerlerin hangi rapordan alındığını belirtmiyor. Bazıları "bilimsel kaynaklar kullanıldı" diyor ama kaynağı adlandırmıyor.
Kaynak göstermeyen bir sertlik tablosu üç nedenden ötürü yanıltıcıdır.
- Sertlik il bazında tek bir sayı değildir. Bir şehrin farklı ilçeleri farklı kaynaklardan beslenir. Baraj suyu ile kuyu suyunun sertliği aynı olmaz.
- Sertlik yıl içinde değişir. Yağış rejimi ve kaynak dağılımı değiştikçe değer oynar. Aşağıdaki Kocaeli örneğinde bunu somut olarak göreceksiniz.
- Tarihsiz veri eskir. Yeni bir arıtma tesisi, yeni bir isale hattı veya kaynak değişikliği tabloyu geçersiz kılar.
Bu yüzden bu yazıda uydurma bir 81 il tablosu vermiyoruz. Bunun yerine size kendi şehrinizin resmi ve güncel değerine nasıl ulaşacağınızı gösteriyoruz. Bu, ezberlenecek bir sayıdan daha işe yarar.
Doğrulanmış bir örnek: Kocaeli'de bir yıl içinde ne kadar değişiyor?
Kocaeli Su ve Kanalizasyon İdaresi (İSU), aylık analiz sonuçlarını sertlik değeriyle birlikte açık şekilde yayımlıyor. Tek bir şehirde yıl içindeki oynamayı göstermek için bu veriyi örnek alıyoruz.
| Ay (2024) | Toplam sertlik (°fH) | Sınıf |
|---|---|---|
| Ocak | 17,4 | Orta sert |
| Şubat | 15,3 | Orta sert |
| Mart | 14,5 | Orta sert |
| Nisan | 13,1 | Yumuşak |
| Mayıs | 13,3 | Yumuşak |
| Haziran | 17,5 | Orta sert |
| Temmuz | 17,7 | Orta sert |
Kaynak: İSU Su Analiz Raporları, 2024 aylık sonuçları.
En düşük ay ile en yüksek ay arasındaki fark yüzde 35'e yakın. Yani "Kocaeli'nin suyu şu kadar serttir" diyen tek bir sayı, en iyi ihtimalle yılın bir bölümü için doğrudur.
İSU aynı raporlarda, TS 266 standardında ve İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik'te sertlik için üst limit bulunmadığını, Dünya Sağlık Örgütü'nün ise üst değer olarak 50 °fH önerdiğini not düşüyor.
Şehrinizin gerçek değerini öğrenmenin 3 yolu
1. e-Devlet üzerinden su analiz raporu
Bazı su idareleri, aboneye kendi ilçesine ait analiz raporunu e-Devlet üzerinden sunuyor. İstanbul için İSKİ Su Analiz Raporu, Adana için ASKİ Su Analiz Raporu hizmeti kullanılabilir. İlçenizi ve numune alınan yeri seçip raporu görüntülüyorsunuz.
Bu en kesin yöntemdir, çünkü veri hem resmî hem de size en yakın numune noktasına ait.
2. Su idaresinin aylık analiz raporu
e-Devlet hizmeti olmayan illerde, su idaresinin kendi sitesindeki aylık raporlara bakabilirsiniz. Raporlarda "toplam sertlik" satırını arayın ve birimini kontrol edin. Bir sonraki bölümdeki dizinde şehirlerin rapor sayfalarını topladık.
Tek bir aya değil, son altı ayın ortalamasına bakın. Kocaeli örneğinde gördüğünüz gibi tek ay yanıltabilir.
3. Evde sabun testi (yaklaşık fikir verir)
Şeffaf bir şişeyi üçte bir suyla doldurun. Üzerine birkaç damla saf sıvı sabun ekleyin, kapağı kapatıp on saniye kuvvetlice çalkalayın.
- Bol ve kalıcı köpük oluştuysa suyunuz yumuşak tarafta.
- Köpük az kaldıysa ve su bulanık göründüyse sert tarafta.
Bu bir ölçüm değildir, sadece bir işarettir. Sayısal değer isterseniz akvaryum veya su arıtma ürünleri satan yerlerden temin edilen test şeritlerini kullanabilirsiniz. Şeritlerin çoğu Alman sertlik derecesiyle sonuç verir, 1,78 ile çarparak Fransız sertlik derecesine çevirin.
Su idaresi analiz raporu dizini
Aşağıda büyükşehirlerin ve bazı illerin analiz raporu sayfalarını topladık. Kurumlar sayfa adreslerini zaman zaman değiştirebiliyor, bağlantı çalışmazsa kurumun sitesinde "su analiz raporu" araması yapın.
| Şehir | Kurum | Rapor sayfası |
|---|---|---|
| İstanbul | İSKİ | e-Devlet üzerinden ilçe bazlı rapor |
| Ankara | ASKİ | Su analiz sonuçları |
| İzmir | İZSU | Laboratuvar hizmetleri bölümü |
| Bursa | BUSKİ | Su analiz raporları |
| Adana | ASKİ | İçme suyu analizleri |
| Kocaeli | İSU | Su analiz raporları |
| Antalya | İl Sağlık Müdürlüğü | Su analiz raporu sorgulama |
| Samsun | SASKİ | Su analiz raporları |
| Trabzon | TİSKİ | Su analiz raporları |
| Ordu | OSKİ | Su analiz raporları |
| Aydın | ASKİ | Su analiz raporları |
| Şanlıurfa | ŞUSKİ | Kurumsal site |
Listede şehriniz yoksa, bağlı olduğunuz büyükşehir belediyesinin su ve kanalizasyon idaresini arayın. Küçük ilçelerde bu görev belediyenin fen işleri veya il sağlık müdürlüğündedir.
Aynı şehirde neden ilçeden ilçeye değişir?
Bir şehrin içme suyu tek bir kaynaktan gelmez. Üç tip kaynağın sertlik üzerindeki etkisi belirgin şekilde farklıdır.
- Baraj ve göl suyu: Yüzey suyu olduğu için yeraltı katmanlarıyla uzun süre temas etmez. Genellikle daha yumuşaktır.
- Kuyu ve yeraltı suyu: Kayaç katmanlarının içinden geçerek gelir. Kalsiyum ve magnezyumu daha çok toplar, daha serttir.
- Karstik kaynaklar: Kireçtaşı yapıların içinden geldiği için sertliği en yüksek gruptur.
Büyük şehirlerde bu kaynaklar mevsime ve talebe göre karıştırılır. Yaz aylarında baraj seviyesi düştüğünde devreye giren kuyular, o dönem suyun sertliğini yükseltir. İki komşu ilçenin farklı isale hatlarından beslenmesi de aynı şehirde farklı değerler görmenizin nedenidir.
Kaç dereceden sonra önlem almalısınız?
Sertlik değeri tek başına bir karar vermez. Belirti görüp görmediğiniz en az değer kadar önemlidir. Aşağıdaki tablo, sertlik bandınızla yaşadığınız şikâyeti birlikte değerlendirmeniz içindir.
| Sertlik (°fH) | Tipik belirti | Makul yaklaşım |
|---|---|---|
| 0 - 14 | Belirgin şikâyet yok | Önlem gerekmez. Makine ayarını düşük tutun. |
| 14 - 21 | Bardakta hafif iz, ara ara kireç | Beyaz eşya ayarı ve düzenli kireç temizliği yeterli olabilir. |
| 21 - 32 | Havlu sertleşmesi, rezistansta kabuk, ısınma süresinin uzaması | Beyaz eşya girişine kireç önleyici filtre mantıklı hale gelir. |
| 32 üzeri | Duş başlığında tıkanma, musluk çevresinde kalıcı kabuk, sık arıza | Kireç önleyicinin yanında daire girişinde bütünsel bir çözüm değerlendirilmeli. |
Buradaki bantlar bir yönlendirmedir, kesin bir eşik değildir. 18 °fH'lik bir suda hiç şikâyet yaşamayan da olur, 16 °fH'de bardaklarından şikâyet eden de.
Mizufy'da hangi ürün hangi soruna çıkar?
Sertlik kaynaklı iki farklı sorun vardır ve çözümleri de farklıdır.
Sorun beyaz eşyalarınızdaysa: Mizufy Kireç Önleyici Filtre, çamaşır ve bulaşık makinesinin su girişine takılır. İçindeki silifoz kürecikleri kalsiyum ve magnezyumu bağlayarak kirecin rezistansa ve yüzeylere yapışmasını engeller. Nasıl çalıştığını ve teknolojiler arasındaki farkı kireç önleyici işe yarıyor mu yazısında ayrıntılı anlattık.
Sorun evin genelindeyse: Mizufy Daire Girişi Su Filtre Sistemi, su sayacınızdan sonraki ana hatta takılır ve su daireye dağılmadan önce üç kademeden geçer. Kime gerektiğini ve kime gerekmediğini daire girişi su filtresi yazımızda dürüstçe yazdık.
İçme suyu tarafındaysanız: Ters ozmoz cihazları mutfak musluğuna giden suyu arıtır, evin genel tesisatına dokunmaz. Cihazınızın kademelerinin ne yaptığını filtreler ne işe yarar yazımızda, sertliğin membran ömrüne etkisini ise filtre değişimi yazımızda anlattık.
Bu ürünlerin yapmadığı şey: Hiçbiri suyun sertliğini düşürmez. Sertliği gerçekten düşüren tek yöntem reçineli su yumuşatma sistemleridir. Kireç önleyici filtreler, kirecin yüzeylere yapışmasını engeller, sudaki mineral miktarını değiştirmez. Ayrıca hiçbiri makinenizde hâlihazırda birikmiş kireci çözmez. Önce mevcut kireci temizleyin, sonra önleyici çözüme geçin.
Suyunuz yumuşak banttaysa bu ürünlere ihtiyacınız olmayabilir. Sertlik değerinizi öğrenmeden satın almayın.
Sert suyun beyaz eşyalarınıza tam olarak ne yaptığını merak ediyorsanız sert su ve kireç nedir yazısı konuyu baştan alıyor.
Özet: su sertliği hakkında üç şey
Su sertliği hakkında bilmeniz gereken üç şey var.
- Sertlik bir sağlık sorunu değil, tesisat ve beyaz eşya sorunudur. Mevzuatta üst limiti yoktur.
- İnternetteki il il tablolar kaynaksızdır ve şehir içi farkları ile mevsimsel oynamayı gizler. Kocaeli örneğinde tek bir şehirde yıl içinde yüzde 35'e yakın fark görülüyor.
- Doğru sayı, bağlı olduğunuz su idaresinin son analiz raporundadır. Yukarıdaki dizinden şehrinizin sayfasına ulaşıp son altı ayın toplam sertlik satırına bakın.
Değerinizi öğrendikten sonra hangi çözümün size uyduğuna karar vermek kolaylaşır. Emin değilseniz bize yazın, raporunuzdaki sertlik satırına birlikte bakalım.
Sıkça Sorulan Sorular
Su sertliği kaç olmalı?
Türkiye'de İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik ve TS 266 standardı sertlik için bir üst limit tanımlamaz, yani mevzuata göre "olması gereken" bir değer yoktur. Pratikte 14 °fH altındaki sular yumuşak kabul edilir ve kireç şikâyeti oluşturmaz. 21 °fH üzerinde beyaz eşyalarda kireç belirtileri görülmeye başlar.
Fransız sertlik derecesi ile Alman sertlik derecesi farkı nedir?
İkisi de aynı şeyi ölçer, sadece ölçek farklıdır. 1 Alman sertlik derecesi (°dH) 1,78 Fransız sertlik derecesine (°fH) eşittir. Türkiye'deki su idareleri genellikle Fransız derecesini veya mg/L CaCO₃ değerini kullanır, beyaz eşya kılavuzları ise çoğunlukla Alman derecesiyle konuşur.
Suyumun sertliğini nereden öğrenebilirim?
En güvenilir kaynak, bağlı olduğunuz su ve kanalizasyon idaresinin yayımladığı aylık analiz raporudur. İstanbul ve Adana gibi bazı illerde bu rapora e-Devlet üzerinden ilçe bazında ulaşabilirsiniz. Raporda "toplam sertlik" satırını bulun ve biriminin ne olduğunu kontrol edin.
Sert su sağlığa zararlı mı?
Sertlik, mevzuatta sağlık parametresi olarak sınıflandırılmaz ve TS 266 ile İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik'te üst limiti bulunmaz. Sert su içmenin bilinen bir zararı tanımlanmamıştır. Sertliğin görünür etkileri tesisatta, beyaz eşyada ve sabun tüketiminde ortaya çıkar.
Kireç önleyici filtre suyumun sertliğini düşürür mü?
Hayır. Silifozlu kireç önleyici filtreler kalsiyum ve magnezyumu bağlayarak kirecin yüzeylere yapışmasını engeller, ancak sudaki mineral miktarını değiştirmez. Ölçüm yaptığınızda sertlik değeri aynı çıkar. Sertliği gerçekten düşürmek isteyen reçineli su yumuşatma sistemlerine bakmalıdır.